Dokument jest siłą fotografii...

rozmowa ze Zbigniewem Tomaszczukiem

Wojciech Wilczyk: - Pamiętam, że gdy w sierpniu 1983 zobaczyłem plakat reklamujący Pana wystawę w Hybrydach pt. "Punk", prawie nie mogłem uwierzyć, że ktoś raczej nie związany z tą subkulturą tak szybko i bardzo wnikliwie zareagował na to zjawisko...

Zbigniew Tomaszczuk: - To była prosta rzecz. Pracowałem wtedy jako instruktor fotografii w dzielnicowym domu kultury na Łowickiej, a ci chłopcy po prostu przychodzili tam na próby. Ponieważ wszystko to odbywało się w jednym miejscu, gdy okazało się, że oni grają koncert, zrobiłem jakieś zdjęcia i tak się zaczęło, chociaż wbrew pozorom ten zestaw powstawał dość długo. Ponieważ to było bardzo hermetyczne środowisko, do niektórych osób musiałem wybierać się kilka razy, żeby ich sfotografować. I mimo, że ten materiał jest - jak sądzę - dość skromny, to w owych czasach nie było zbyt wielu takich rzeczy.

A potem miał pan z nimi jakieś kontakty?

Nie, to był raczej taki rodzaj aneksu do moich głównych zainteresowań.

Większość sfotografowanych przez Pana punków znałem z koncertów, tak samo zresztą jak teksty piosenek, które umieszczone były na planszach ze zdjęciami.

Tak, bo to byli głównie chłopcy od Dezertera, z Płonącej Żyrafy, TNT, Xenny. Ta muzyka mnie interesowała, choć prawdę powiedziawszy, pokoleniowo byłem trochę za stary na takie towarzystwo, ale ciekawiło mnie to nie tyle od strony wizualnej, lecz raczej jako możliwość zrobienia materiału dokumentalnego, że można to po prostu zarejestrować, to wydawało mi się wtedy interesujące.

Wracając do czasów dzisiejszych, trzeba podkreślić, że jest pan redaktorem naczelnym reaktywowanego - w pewnym sensie - kwartalnika Fotografia. Czy przedsięwzięcie to pomyślane zostało jako miejsce do prezentacji fotografii artystycznej?

Nie stosuję takich ścisłych rozróżnień. Jest tam na przykład sporo dokumentu, ponieważ w ogóle staram się promować dokument. W każdym bądź razie nie jest to pismo, które by dotyczyło fotografii, krótko mówiąc "FIAP-owskiej", czyli takiej, która ma ściśle określoną estetykę, nastawionej na konkursy czy tytułomanię. Zdecydowanie nie, są inne periodyki, które się taką fotografią interesują. Chodzi mi raczej o prezentację fotografii istniejącej w konkretnym kontekście, otoczonej często refleksją teoretyczną.

Czegoś takiego bardzo brakuje w polskich gazetach, ponieważ jeżeli już pojawiają się w nich recenzje lub relacje z fotograficznych wydarzeń, to są one zazwyczaj dość powierzchowne i zdawkowe.

Teoria i historia fotografii zawsze mnie interesowała, napisałem zresztą kiedyś książkę pt. "Łowcy obrazów", która jest podręcznikiem historii fotografii, przeznaczonym - powiedzmy - dla uczniów. Jednak dość często miałem kłopoty z dotarciem do informacji o wystawach i publikacjach. Od pewnego czasu na szczęście istnieje FOTOTAPETA, która jest dla mnie fantastycznym miejscem gdzie właśnie takie informacje można znaleźć. Kwartalnik Fotografia ma być jak gdyby drugim biegunem takiego pisma, to znaczy chce reagować na wydarzenia, ale zamieszczać także takie teksty, z którymi FOTOTAPETA ze względu na swoją strukturę miałaby trudności, bo trudno jest jednak czytać przy komputerze obszerniejsze eseje. W związku z tym chciałbym, żeby te dwie inicjatywy wzajemnie się uzupełniały. Muszę jednak zastrzec, że bardzo chętnie korzystam z internetu i bardzo się też cieszę, że powstało właśnie takie pismo jak FOTOTAPETA, które szybko reaguje na wydarzenia. My oczywiście też będziemy to robić, także z tego powodu, że przy okazji każdej wystawy istnieje możliwość za zgodą organizatorów opublikowania zdjęć przeznaczonych do promocji wystawy (za które, w przypadku agencji, takiej jak choćby Magnum, normalnie trzeba by zapłacić horrendalne jak na polskie warunki honoraria). Tak więc Fotografia ma być także pewnego typu kroniką, ale o bardziej teoretycznym zacięciu. Chciałbym sięgać również do materiałów powstających na coraz poważniejszym rynku dydaktycznym. Przypominam sobie, jak fantastycznym przeżyciem była kiedyś dla mnie Obscura, wydawana przez Jerzego Buszę, która otwierała nam oczy na wiele spraw, chociaż było to pismo dość marnie drukowane i pozbawione ilustracji.

Pana artystyczne działania, co - jak mi się wydaje - widać doskonale właśnie na tej retrospektywnej wystawie, dotyczą często dokumentalnego aspektu fotografii. Jak Pan sądzi, czy w obecnej epoce dominacji elektronicznych metod kształtowania i transmisji wizualnych danych, szeroko rozumiany odbiorca traktuje jeszcze fotografię jako dokument?

A czy jest jakaś inna szansa dla fotografii? Proszę zwrócić uwagę, że jeżeli ileś tam lat temu taki fotografik wszedł do ciemni i po kilku tygodniach wychodził z np. izoheliamii, czy innymi przetworzonymi zdjęciami, to świadczyło to nie tylko o jego pewnej wizji, ale także o sprawności warsztatowej. A teraz ktoś skanuje odbitkę i potem dwoma kliknięciami np. w Photoshopie uzyskuje bez trudu taki sam efekt. Przekształcenia fotograficznego obrazu, które kiedyś miały sens, właśnie teraz go tracą dzięki nieograniczonym możliwościom technicznym nowych mediów. A "dokumentalności" nie da się jednak niczym zastąpić. W dalszym ciągu uważam jednak, że to, co jest cechą fotografii, czyli - ten "dokumentalizm", nie powinien być ograniczany tylko do takich aspektów, jak to ma miejsce w Polsce, czyli do fotoreportażu. Dokument, np. w Czechach czy Wielkiej Brytanii (że wspomnę o doskonałej brytyjskiej objazdowej wystawie "Dylematy dokumentaryzmu") co dość łatwo porównać jest zupełnie czymś innym, to są inne szkoły, inna tradycja, w inny sposób się o tym mówi. Ponieważ w Polsce jest on sprowadzany wyłącznie do fotoreportażu, sam fotograficzny dokument jest niedoceniany.

Nie ma Pan wrażenia że ten prasowy fotoreportaż zbytnio naśladuje formę telewizyjnych spotów informacyjnych, gdzie idzie głównie o dynamikę i atrakcyjność ujęcia, natomiast często trudno znaleźć tam_ człowieka, wydawałoby się "głównego bohatera" przedstawianych wydarzeń...

Jest w tym coś, a to wynika - jak sądzę - z faktu, że reportaż wszedł w obieg konkursów ze słynnym World Press Photo na czele, ale nie tylko. A te wszystkie konkursy określają swoją estetykę, więc jeżeli ktoś idzie na reportaż, to myśli sobie tak "muszę wziąć obiektyw 35mm dlatego, że dzięki temu uzyskam perspektywę, którą zaakceptuje jury". Zresztą samo jury często nagradza zdjęcia przedstawiające tragiczne sceny za: -cytuję z pamięci - "rembrantowskie oświetlenie". A proszę zwrócić np. uwagę na interesujący przykład takiej realizacji jak "Ankry" Waldemara Jamy (pokazywane w Małej Galerii). To też jest przecież przykład dokumentu, gdzie fotograf pracowicie robi zdjęcia kolistym klamrom, które spinają mury domów na Śląsku. Ale jednocześnie nie patrzymy na te zdjęcia wyłącznie jak na "dokument" i właśnie o takie sytuacje mi chodzi. Rzeczywistość dokumentu wcale nie musi reagować na "wydarzenia". Ktoś może przez dwa lata robić książkę o strumyku, który sobie płynie i z tego powstaje coś fantastycznego, bo to jest jego prywatna historia, którą on rejestrował przez kilka lat. U nas takich działań jest bardzo mało, a do wyjątków, które można by policzyć na palcach jednej ręki, zaliczyć można "Zapis socjologiczny" Zofii Rydet czy "Barierkę" Krzysztofa Pruszkowskiego. Osobiście uważam, że dokument jest siłą fotografii. Chociaż w przypadku mojej wystawy w MHF można by powiedzieć, że jest tu dużo zdjęć "kreowanych", to jednak na zasadzie pewnego wyboru z rzeczywistości, albo wykreowania w wyniku specyficznego fotoperformances, w każdym bądź razie ściśle tą rzeczywistością zdeterminowanych.

Kto w takim razie jest dla Pana ważny we współcześnie powstającej fotografii?

Cenię polską fotografię, np. prace Stefana Wojneckiego, który przez tyle lat z uporem, konsekwentnie penetruje - powiedziałbym - naukowy, fizyczny aspekt fotografii i za każdym razem wnosi jakieś interesujące elementy. Jestem trochę skażony konceptualizmem i lubię odniesienia, które dotyczą jednak pewnych - by tak powiedzieć - spekulacji myślowych, a nie tylko samego obrazu. Stąd bliskie mi są takie działania, które odnoszą się do refleksji teoretycznej. Podobają mi się ostatnie prace Piotra Wołyńskiego, próbującego znaleźć swój sposób na przekazywanie pewnych idei, lubię instalacje Krzysztofa Cichosza, prace Leszka Golca, które są takie bardzo prywatne, drążące relacje między sztuką a biologią. Jestem pod ciągłym wrażeniem witalnych sił twórczych Józefa Robakowskiego i wagi jego prac. Takich twórców jest wielu, ważne jest to, aby nie zamykać się na twórczość innych, ponieważ dawno minęły czasy artysty siedzącego samotnie w pracowni, aby nie inspirować się innymi.

Rozmawiał Wojciech Wilczyk

Sweet Polska

Zbigniew Tomaszczuk