Szkic epistemologiczny

---

 

Greckie techne w niektórych sytuacjach zdaje się bardziej pasować do określenia dzisiejszej sztuki niż tej greckiej, związanej z rzemiosłem. Dlatego też, wydaje się godnym uwagi spojrzenie na historię teorii estetycznej, na to, czym jest estetyka i z jakich rozważań się wywodzi, nie tylko w kontekście kilkudziesięciu ostatnich lat.

 

Ciekawym faktem jest odwoływanie się w historii filozofii do wydarzeń i przemyśleń przeszłych. Pomimo tego, że możemy zaobserwować tendencje do rozbudowy teorii estetycznych, wciąż powracają te same tematy, tak jak chociażby ład i harmonia. Pojawiają się one już u pitagorejczyków, a ich rozwój widzimy we współczesnej estetyce, tworząc podstawy twórczości cyfrowej. Wszak to właśnie one są tak silnie akcentowane od kodu (chociażby opisywał on najbardziej chaotyczne zjawiska, musi mieć charakter uporządkowany; możemy zaobserwować to w kodach binarnych opisujących np. sztukę cyfrową; aby były zrozumiałe dla człowieka, komputer, czy też naturę muszą posiadać jakiś klucz porządkujący je) po wyniki estetyki typu eksperymentalnego, którą posługuje się wszechobecna współcześnie reklama.

Podobnie, jeśli spojrzymy na stosunek do techniki, renesansowi twórcy, tacy jak Leonardo Da Vinci nie tylko przyjmowali pozycję artysty (w dzisiejszym tego słowa znaczeniu), ale również byli konstruktorami z pogranicza techniki, czego również współcześnie możemy obserwować analogiczne zjawiska. W sztuce związanej z dzisiejszą cyfrową epoką, taką, która w swej formie do niej się odwołuje, spotykamy artystów jak Yoshiyuki Abe, który tworząc swoje grafiki pracuje na stworzonym przez siebie oprogramowaniu, na skonfigurowanym przez siebie systemie komputerowym, czy Jaron Lanier (1), który oprócz swojej twórczości muzycznej, tworzy jej wizualizacje graficzne, wykorzystując stworzone przez siebie światy wirtualne (zresztą to właśnie on jest pionierem w tej dziedzinie technologicznej).

Twórczość w znacznym stopniu przenika się z techniką, artyści często również są konstruktorami, programistami. Greckie techne w niektórych sytuacjach zdaje się bardziej pasować do określenia dzisiejszej sztuki niż tej greckiej, związanej z rzemiosłem. Dlatego też, wydaje się godnym uwagi spojrzenie na historię teorii estetycznej, na to, czym jest estetyka i z jakich rozważań się wywodzi, nie tylko w kontekście kilkudziesięciu ostatnich lat.

Nazwa określająca tę naukę została wprowadzona dopiero przez Aleksandra Baumgartena w 1750 roku. Wtedy powstało jego dzieło filozoficzne właśnie pod takim tytułem. Słowo określające tę naukę wywodzi się z greckiego aisthesis, co określa spostrzeganie zmysłowe, odczuwanie.

Estetykę zazwyczaj definiuje się jako naukę o pięknie. Jednak patrząc na historię estetyki widzimy, że takie jej rozumienie prowadzi do postaw skrajnego relatywizmu, gdyż trudno wydawać sądy o pięknie w sposób obiektywny. Z elementami relatywizmu spotykamy się już w starożytności, jednak dopiero wiek XIX i XX wprowadza estetykę w pełny rozwój tego zjawiska. Estetyka ma poszukiwać ludzkich gustów, upodobań, poszukiwać tego, co się człowiekowi podoba. Odpowiada na pytanie, jakie przedmioty podobają się człowiekowi. W ten sposób dochodzi się do przekonań o pięknie przedmiotu, natomiast odchodzi od przekonania o pięknie absolutnym.

Innym obiektem badań estetyki jest dzieło sztuki, pojawiające się w różnych kontekstach. W kontekście natury występuje, poniekąd w sposób przeciwstawny. Z jednej strony powstają twierdzenia traktujące naturę, jako czynnik kształtujący dzieło, a z drugiej odwrotnie. Przy czym należy zauważyć, że natura jest rozumiana tutaj w sposób bardzo szeroki, zbliżony bardziej otoczeniu, czy też środowisku. Przedstawiony antagonizm obserwujemy również od czasów starożytnych. Jawi się on w postaci dwóch koncepcji sztuki: mimezis i techne. Istnieją również tendencje, które chcą widzieć jej zakres zainteresowań wyłącznie w badaniu dzieł wybitnych – arcydzieł. W takim ujęciu bada się wyłącznie dzieła najbardziej doskonałe, pomijając nieudane. Często również łączy się z tym ujęciem zawężenie pola zainteresowań tylko do tzw. sztuki czystej, z pominięciem sztuki stosowanej, użytkowej.

Inne spojrzenie na dzieło sztuki, widzi w nim twór izolowany od otaczającej go rzeczywistości. Przeciwstawne temu jest natomiast ujęcie historyczne, gdzie w sposób dosadny podkreśla się elementy kulturowo-historyczne dzieła. Oprócz dzieła sztuki, wartości piękna istotnymi elementami badań estetyki są twórca i odbiorca dzieła sztuk oraz sama – wynikająca z obcowania z dziełem sztuki – sytuacja estetyczna. Charakterystyczną cechą takiej sytuacji jest fakt zaistnienia kontaktu. Ten odbywa się na linii: podmiot, przedmiot, wartość estetyczna (2). Sytuację estetyczną możemy rozumieć w trojakim sensie. Modelowy sposób rozumienia, jest pomocny, gdy ustalamy teoretycznie, jakie elementy wchodzą w jej skład i w jakich wzajemnych powiązaniach pozostają te elementy z sobą. Drugie rozumienie odnosi się do określonych typów. Bierze się tutaj pod uwagę różne rodzaje dzieł sztuki i typów reakcji na nie. Kolejne rozumienie mówi o sytuacji jednostkowej, konkretnej i niepowtarzalnej. Każda sytuacja estetyczna posiada własne niepowtarzalne determinanty, takie jak zaangażowanie uczuciowe i inne okoliczności odbioru. Z rozróżnienia płyną oczywiście różne konsekwencje metodologiczne (3).

Estetyka, pomimo swojego wiekowego charakteru, ciągle funkcjonuje pod silnym wpływem innych nauk. W sposób znaczący ukazują się nam jej zależności z filozofią. Estetyka wciąż funkcjonuje w jej obrębie. Możemy spotkać się nawet z jej określeniami typu filozofia piękna, czy też filozofia sztuki. Jedną z najbliższych jej dziedzin jest teoria sztuki. Istnieją nawet teorie, które utożsamiają estetykę z teorią sztuki. Jednak, jak pisze M. Gołaszewska, „stanowisko takie nie jest słuszne [...], sprowadzenie estetyki do teorii sztuki byłoby równoznaczne z zawężeniem jej przedmiotu” (4).

Możemy również obserwować zależności pomiędzy estetyką a historią sztuki. Estetyka często korzysta z badań historycznych, jednak w kręgu jej zainteresowań pozostaje dzieło sztuki, jego wartość, twórca, odbiorca. Problematyka percepcji estetycznej, spostrzeżeń zmysłowych wiąże się z psychologią, kolejną nauką, która wiąże się z estetyką. Swego czasu, na przełomie XIX i XX w. estetyka uprawiana była jako element składowy psychologii. Współcześnie ten zakres badań obejmuje estetyka eksperymentalna. Ponieważ sztuka nie jest odosobniona od społeczeństwa, ukazuje się kolejna dziedzina nauki związana z estetyką – socjologia. Ujęcie socjologiczne staje się pomocne w badaniach nad zależnościami odbioru dzieła sztuki od ogólniejszych warunków społecznych (5).

W zależności od tego jak pojmowany jest przedmiot badań estetycznych, jak rozumiane są metody badań, estetykę można uprawiać w takich ujęciach jak (6):

• Estetyka filozoficzna, nazywana również filozoficzną refleksją nad sztuką, jej tworzeniem i odbiorem. W takim układzie łączy się z aksjologią, ontologią i epistemologią, prowadząc często do rozważań spekulatywnych, w znacznym stopniu abstrakcyjnych, oderwanych od konkretnych dzieł sztuki i aktualnych przejawów życia artystycznego. W czasach starożytnych ten rodzaj estetyki uprawiany był np. przez Platona
• Estetyka eksperymentalna, która podejmuje próby bardziej zbliżone do nauk ścisłych. Łączy się ona z poglądami niemieckiego psychologa z drugiej połowy XIX w., G. T. Fechnera. Chce badać zagadnienia piękna w kontekście nauk empirycznych (7).
• Estetyka historyczna, która bada na podstawie metod wypracowanych przez nauki historyczne. Mówi ona o wzajemnych wpływach i zależnościach myśli przedstawicieli estetyki i kultury poszczególnych epok. Należy tutaj również estetyka wyrosła z materializmu historycznego.
• Estetyka semantyczna, w której sztuka traktowana jest jako system znaków, a podstawowym zagadnieniem metodologicznym jest analiza zadań, pojęć i ocen, prowadzi rozważania przebiegające głównie na płaszczyźnie uściśleń językowych.
• Estetyka korzystająca z metod matematycznych, korzysta z hipotezy jakoby wszelkie zjawiska, możliwe są do przedstawienia w postaci elementów przeliczalnych. W odniesieniu do literatury mierzy się długość zdań, ich złożoność. Na tej podstawie wylicza się specyfikacje stylistyczne charakterystyczne dla danego autora. W odniesieniu do technik malarskich mówi się o badaniach wymiarów dla dzieła, jego geometrii, oraz przeliczeniach związanych z psychometrią. Zasadniczą intencją takiego rozumienia estetyki jest wyznaczenie ustaleń obiektywnych. Wykorzystanie metod matematycznych przydatne jest również, dla zweryfikowania hipotez, o silnej budowie teoretyzującej, ale nie empirycznej.
• Kolejna metoda badań estetyki, wiążąca się z badaniami rosyjskiego estetyka Kagana, doszukuje się zjawisk o naturze dialektycznej. Analizując wartości estetyczne widzi się je tutaj w przeciwieństwie dialektycznym typu: piękno – brzydota.
• Metody związane z informatyką. Niezwykle szybko postępujący rozwój technologii informatycznych, a także rozwój samej teorii informacji, odcisnął również piętno na metodach badań estetycznych. Estetyka jako teoria informacji, zbliża ją do logiki. Przedmiotem badań tak rozumianej estetyki jest sztuka jako zespół znaków w języku obrazowym. Znaki te rozumiane są tutaj jako komunikaty. Taka teoria, zdaniem Harolda Osborna, może sprzyjać wyjaśnieniu niektórych skomplikowanych problemów współczesnej awangardy (8).

Mówiąc o estetyce, jej materiale źródłowym możemy brać pod uwagę dwa rodzaje jej konstatacji, teorii. Istotny wpływ w wyróżnieniu owych dwóch zakresów teorii, miał Władysław Tatarkiewicz. Mowa tu o estetyce typu implicite i estetyce typu explicite. Ta pierwsza odnosi się do wiedzy zawartej w dziełach i tekstach nieestetycznych. Najbardziej istotnym źródłem takiej estetyki jest literatura. Dzieje się tak, gdyż pisarze, często w swe utwory wplatają elementy wypowiedzi o charakterze idei ogólnych, prawdziwych poglądów autorów na temat danego zjawiska. Niemal każdy poeta jest autorem wiersza autotelicznego, z którego jesteśmy w stanie dowiedzieć się czegoś na temat rzeczywistych poglądów twórcy. Bardziej bezpośredni charakter mają manifesty artystyczne odnoszące się do wybranych problemów w sposób bezpośredni. Z kolei druga, estetyka explicite, jest przekazywana wprost w pracach estetyków. Łączy się z przekazywaniem informacji na temat estetyki w ujęciu szerokim, tzn. obejmuje zarówno filozofię, jak i teorię sztuki (9).

Swego czasu Botticelli namalował obraz „Święty Augustyn i chłopiec nad brzegiem morza”. Na obrazie spotykają się dwie postacie chłopiec i Augustyn. Chłopiec z obrazu przelewa wodę z morza do dołka. Na pytanie filozofa o to, co robi, odpowiada „chcę przelać morze do tego dołka”. Alegoria ta najczęściej ma następujący wykład: Morze rozumiane jako cały świat dostępny za pomocą poznania zmysłowego, a dołek w piasku to świat jasnych struktur logicznych (10). Niekiedy trudy definiowania piękna, czy też konstytuowanie się estetyki jako nauki przypominało przelewanie morza do dołka w piasku.

Jako, że piękno jest raczej wartością, którą trudno definiować w sposób obiektywny i, jak pisze Tatarkiewicz, „nie ma [...] takiej rzeczy, której by ktoś kiedyś nie uważał za piękną, ani nie też takiej, której by ktoś kiedyś nie odmówił” (11) próby doszukiwania się w nim wartości absolutnych, doprowadziły do subiektywizmu. W związku z tym rozpoczęły się poszukiwania innego definiowania estetyki. Łączyło się to ze spojrzeniem nieco bardziej psychologicznym, gdyż zrezygnowano po części z poszukiwań piękna obiektywnego, a przedmiotem badań staje się przeżycie estetyczne. Rozważania na ten temat przybierały różne formy, a ich początki sięgają początków historii ludzkości.

Gdyby historia estetyki miała zajmować się estetyką explicite, owymi sądami o sztuce, o pięknie, o skonkretyzowanym systemie poglądów na ich temat w kontekście historycznym, nie miałaby za dużo do powiedzenia. Bowiem Aleksander Baumgarten po raz pierwszy używa tej nazwy dopiero w 1750 roku. Jednak poszczególni myśliciele, filozofowie mówili o niej, wtapiając ją często w swe ogólne nauki.

Zatem historia estetyki nie może kierować się ogólnymi kryteriami jak nazwa. Musi poszukiwać myśli, zagadnienia, które jej dotyczą, operują jej pojęciami, chociażby występowały w innym nazewnictwie, bądź w ramie zupełnie innej nauki. Takie spojrzenie na estetykę wydłuża jej historię, o 2000 lat wcześniej niż przyjęcie jej oficjalnej nazwy.

Nie można też w historii estetyki odwoływać się jedynie do nazwy piękna. Przez wieki różne było bowiem jego rozumienie. Zupełnie inne spojrzenie na nie mieli starożytni, którzy bardziej widzieli w nim zalety moralne niż wartości bliskie estetyce. Temu bliższe było definiowanie symetrii, harmonii, eurytmii. Podobnie zresztą wyraz sztuka, który kiedyś odnosił się bardziej do umiejętności wytwórczych niż do wartości artystycznych. Wprowadza to kolejną dwutorowość w estetyce, czy też raczej w jej historii; z jednej strony jest to nauka o historii piękna i sztuki, a z drugiej historia rozumienia tych pojęć.

Przypisy:

• 1 Więcej na jego temat pisałem już w Art & Design. Webesteem Magazine.
• 2 M. Gołaszewska, Zarys Estetyki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973, ss. 9 – 27.
  W estetyce R. Ingardena Wartość estetyczna powstaje każdorazowo w przeżyciu estetycznym, jako psychofizjologiczny i intelektualny efekt procesu percepcji. Przeciwstawna wartościom artystycznym, które zawarte są w fizycznie istniejącym dziele jako obiektywne.
• 3 Ibidem, ss. 29 – 30.
• 4 Ibidem, ss. 31 – 33.
  Zob. także M. Gołaszewska, Zarys Estetyki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973, ss. 38 – 49.
• 5 Ibidem, ss. 30 – 38.
• 6 M. Gołaszewska, Estetyka, PWN, Kraków 1975, ss. 5 – 6.
• 7 Należy zwrócić uwagę na fakt wpływu konsumpcyjności współczesnego świata na możliwość rozwoju tej dyscypliny.
• 8 M. Gołaszewska, Estetyka i Antyestetyka, Wiedza Powszechna, Warszawa 1984, s. 18.
• 9 M. Gołaszewska, Estetyka i Antyestetyka, Wiedza Powszechna, Warszawa 1984, ss. 12 – 15.
• 10 M. Żelazny, Źródłowy sens pojęcia estetyka, a tak zwany kryzys w estetyce, [w:] M. Ostrowicki Czy jeszcze estetyka? Sztuka współczesna a tradycja estetyczna. Materiały XXII Ogólnopolskiej Konferencji Estetycznej, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Instytut Wydawniczy w Warszawie, Kraków 1994.
• 11 W. Tatarkiewicz, Historia Estetyki. Tom I, Ossolineum, Wrocław - Kraków, s. 9.

Marcin Młynek